Եթե որևէ քայլ չձեռնարկվի, ապա Հայաստանում ջրի դեֆիցիտ կլինի. փորձագետ

09:00 • 07.07.14

 

Հայաստանում միջին կլիմայական ջերմաստիճանը նորմայից բարձրացել է և շարունակում է բարձրանալ: Բոլոր հաշվարկները ցույց են տալիս, որ որևէ քայլ չձեռնարկելու դեպքում ոչ ուշ ապագայում Հայաստանում նկատվելու է ջրային ռեսուրսների դեֆիցիտ. այս մասին Tert.am-ի հետ զրույցում ասաց Կլիմայի փոփոխության մասին ՄԱԿ-ի շրջանակային կոնվենցիայի ազգային համակարգող, փորձագետ Արամ Գաբրիելյանը։


«Քսան տարի առաջվա համեմատ, երբ ընդունվեց ՄԱԿ-ի կլիմայի փոփոխության մասին շրջանակային կոնվենցիան, Հայաստանում այսօր միջին տարեկան ջերմաստիճանը բարձրացել է մոտավորապես 1 աստիճան, իսկ տեղումները կրճատվել են 10 տոկոս։ Սա համաշխարհային մակարդակով օգտագործվող մոդելով հաշվարկված պաշտոնական թվեր են։ Ըստ այդ կանխատեսումային մոդելի, եթե համաշխարհային մակարդակով ոչ մի քայլ չձեռնարկվի կլիմայի փոփոխության ընթացքը մեղմելու ուղղությամբ, ապա ՝ 2030թ-ին Հայաստանի Հանրապետության տարածքում օդի միջին կլիմայական ջերմաստիճանը կբարձրանա 2 աստիճանով, 2070թ-ին մոտ 3 աստիճանով, իսկ 2100 թվականին 4-5 աստիճանով»,– ասաց նա։


Արամ Գաբրիելյանը բացատրեց, թե նման վատագույն սցենարի իրականացման դեպքում Հայաստանի տարածքի կլիման կնմանվի հարևան Իրանական սարահարթի կլիմային։


«Հայկական Լեռնաշխարհը, որի հյուսիսարևելյան մասում գտնվում է Հայաստանի Հանրապետությունը, միջին հաշվով բարձր է հարևան Փոքրասիական ու Իրանական սարահարթերից մոտավորապես 600-800 մ։ Դա արտահայտվում է մոտավորապես 5 աստիճան ջերմաստիճանի տարբերությամբ։ Այսինքն, եթե մեր մոտ իսկապես պետք է ջերմաստիճանը բարձրանա մինչև 5 աստիճան,իսկ դա վատագույն սցենարն է, ապա մենք կունենաք այնպիսի կլիմայական պայմաններ, ինչպես հիմա Իրանական սարահարթում է»,-նշեց նա։


Մասնագետը բացատրեց, որ ջրի դեֆիցիտի խնդիրն արդեն իսկ նկատելի է Հայաստանում։ Ըստ նրա՝ եթե ջերմաստիճանը բարձրանում է, միաժամանակ էլ տեղումները պակասում են, ստացվում է գետային հոսքն էլ է պակասում, քանի որ գետային հոսքը տեղումներից է ձևավորվում:


«Մի կողմից տեղումներն են պակասել, մյուս կողմից էլ տեղումների ավելի շատ մասն է գոլորշիանում, որովհետև ջերմաստիճանը բարձր է: Այսինքն՝ ընդհանուր առմամբ գետային հոսքի վրա կրկնակի ազդեցություն է լինում: Միաժամանակ էլ աճում է ջրի պահանջարկը, քանի որ չորային է դառնում կլիման։ Այսինքն՝ մի կողմից ջրի պահանջարկն է շատանում, մյուս կողմից էլ առաջարկն է քչանում»,– նշեց նա:


Արամ Գաբրիելյանի խոսքով՝ այդ երկու գործոնի արդյունքում ընդհանուր դեֆիցիտը 20-30%-ն անցնում է, թեև դա չի վերաբերում բոլոր վայրերին։ «Այսինքն՝ բարձր լեռնային շրջաններում, որտեղ գյուղատնտեսությունը անջրդի է, տեղ-տեղ ոռոգման պահանջարկ կառաջանա, իսկ այն տեղերը, որտեղ շատ ջրի պահանջարկ կա, ինչպես օրինակ՝ Արարատյան դաշտում, ջրի պահանջարկը է՛լ ավելի շատանալու է»,- ասաց նա:


Մասնագետը հավելեց, թե այսպիսի հեռանկարում նույն թափով արտեզյան ավազաններից ջուր վերցնելը վտանգավոր է։ «Արտեզյան ավազանի ջրերը ձևավորվում են շրջապատող լեռներում տեղումներից ներծծված ջրերի ստորգետնյա ներհոսքից: Եթե տեղումները պակասեցին, արդեն արտեզյան ավազան եկող ջուրն էլ կպակասի, իսկ դա նշանակում է, որ մենք պետք է ավելի քիչ ջուր վերցնենք այդ ավազանից, որ հավասարակշռությունը պահպանենք: Հիմա, եթե օրինակ, Արարատյան արտեզյան ավազանը կարող է տալ, ասենք, 50 մլն խմ ջուր, ապա արդեն մի քանի տասնամյակ հետո մեզ համար մատչելի կարող է լինել ընդամենը 30 մլն-ը: Այսինքն՝ արդեն այնտեղ էլ պակասեց»,- ասաց նա։


Արամ Գաբրիելյանն անցավ նաև Սևանի խնդրին։ Ըստ նրա, կլիմայի փոփոխությունից Սևանի ջրային հաշվեկշիռն էլ կփոխվի: Ավելի շատ ջուր կգոլորշիանա նրա մակերեսից և զուգահեռ տեղումների պակասն էլ չի լրացնի ջրի պաշարը։ «Այսինքն՝ լճի օգտակար ջրատվությունը, ոռոգման համար մասնաբաժինը, ևս կպակասի: Այդ ամենը կբերի նրան, որ մենք ջրի դեֆիցիտ ենք ունենալու նաև այս դեպքում։ Որքան մենք շուտ սկսենք հարմարվել այդ ապագա կլիմայական պայմաններին, այսինքն՝ խնայողաբար օգտագործել ջրային ռեսուրսները, այնքան լավ»,- ընդգծեց նա։


Մասնագետը նկատեց, թե նման անցանկալի հեռանկարը կանխելու համար կան զանազան տեխնոլոգիական ու կազմակերպչական բնույթի լուծումներ: Ներկայումս մշակվում է կլիմայի փոփոխությանը հարմարվելու միջոցառումների ծրագիր, որը ներկայացվելու է ՀՀ կառավարության քննարկմանը 2015թ.-ին: Որքան շուտ սկսվեն իրականացվել այդպիսի միջոցառումներ, այնքան լավ։ Թեև, նրա խոսքով, խնդիրը ոչ միայն Հայաստանինն է, այլ աշխարհինը։


«Սա, իհարկե, համաշխարհային բնույթ է կրում, բայց մեր դեպքում, մասնավորապես ջրերի խնայողության համար պետք է բնապահպանները Կառավարության հետ ոչ թե վեճի բռնվեն, այլ այս ամբողջ փաստերն աչքի առաջ ունենալով ՝ աշխատեն ժամ առաջ այդ գործը սկսել, որ հետո ուշ չլինի»,- ասաց նա։


Փորձագետ,ը սակայն, հստակեցրեց, որ կլիմայի փոփոխություն և տեղումների պակաս ասելով, չի նշանակում, թե համակարծիք է այն տեսակետի հետ, որ ջրամբարները չեն լցվում միայն կլիմայի փոփոխության հետևանքով։


«Դրա հետ առնչություն, իհարկե, որոշ չափով կա, բայց այն չափով, որ չի լցվում, դա արդեն եղանակով չի պայմանավորված։ Եվ հետո, եթե նույնիսկ կախված է, ոչ թե պետք է բերել փաստարկ, որ քանի որ ջուրը քիչ է, ուրեմն շատ պետք է վերցնեն, այլ ընդհակառակը՝ պետք է բերել փաստարկ, որ փաստի առաջ ենք կանգնած և պետք է ջրի խնայողության միջոցառումներ իրականացնենք, կորուստները վերացնենք և քանի որ ջուր քիչ ունենք, ուրեմն պետք է քիչ վերցնել»,-նշեց նա։


Ամփոփելով՝ նա նշեց, որ կլիմայի փոփոխության հիմնախնդրի լուծումը բաղկացած է երկու բաղադրիչից. առաջինը՝ պակասեցնել ջերմոցային գազերի արտանետումները և երկրորդը՝ հարմարվել կլիմայի փոփոխությանը:


«Հայաստանի Հանրապետության դիրքորոշումն է մի կողմից համաշխարհային արտանետումներում մեր չափաբաժնին համապատասխան ու մեր կարողություններով պայքարենք կլիմայի փոփոխության դեմ, որ քիչ ազդենք կլիմայական համակարգի վրա, մյուս կողմից էլ՝ հարմարվենք գալիք կլիմայական իրավիճակին։ Քանի որ առայժմ հնարավոր չէ կանխել կլիմայի փոփոխությունը, մենք պետք է ժամ առաջ Սևանը լցնենք, ապահովելով լճի ջրային անհրաժեշտ դրական հաշվեկշիռը: Մենք պետք չէ ասենք, թե քանի որ կլիման փոխվում է, պետք է ջուր շատ վերցնել, այլ հակառակը՝ քանի որ կլիման փոխվում է, ջուր շատ չպետք է վերցնել»,– ասաց նա։


ՀՀ տարածքային կառավարման նախարարության ջրային տնտեսության պետական կոմիտեի աշխատակազմի ղեկավար Մհեր Մկրտումյանը Tert.am-ի հետ զրույցում ներկայացրեց ջրամբարների վիճակը։ «Ախուրյանի ջրամբարում անցած տարի հունիսի 4-ին եղել է 403 մլն խմ ջուր, այս տարի նույն ժամանակում 193 մլն խմ, Արաքս գետում անցած տարի ունեցել ենք 23 մետր/վայրկյան խմ ջուր, այս տարի, ունենք 10մ/վ խմ ջուր, այսինքն` շուրջ կրկնակի անգամ այս տարի պակաս է»,- ասաց նա։


Թե դա ինչով է պայմանավորում, պաշտոնյան բացատրեց։ «Եղանակային պայմաններից և վերևի հոսանքներում ջրերի օգտագործման կուտակումով՝ ոչ մեր կողմից։ Արաքս գետը գիտենք որտեղից է գալիս, և որևէ միջամտություն չենք կարող անել»,-ասաց նա՝ նկատի ունենալով, որ Թուրքիայից ջուրն օգտագործում են։


Նշենք, որ Թուրքիան Արաքսի վրա արդեն իսկ երկու ջրամբար է շահագործում, երրորդի շինարարությունը կավարտվի այս տարի և չորրորդը կլինի Կարակուրդի ջրամբարը, որը ունենալու է 1 միլիարդ խորանարդ մետր տարողունակություն: Արդյունքում Հայաստանի սահման չհասած Արաքսի սկզբնամասում այս 4 ջրամբարները միասին հաշվարկած թուրքերը կկարողանան կուտակել մոտ 1 միլիարդ 380 միլիոն խորանարդ մետր ջուր. սա այն դեպքում, երբ Արաքս գետի ջրային պաշարը տարեկան կտրվածքով կազմում են 2 միլիարդ 500 միլիոն խորանարդ մետր ջուր:


Պաշտոնյան համամիտ է, որ ռազմավարական լուրջ խնդրի առաջ է Կառավարությունը կանգնել, բայց միաժամանակ պնդում է, թե ամեն դեպքում քայլեր ձեռնարկվում են։ Թե ինչու է նման պայմաններում Կառավարությունը ժամանակավոր լուծումներ փնտրում և հետաձգում հարցի ամբողջական լուծումը, ինչպես օրինակ՝ արտեզյան ավազանից մեծ թափով ջուր վերցնելով և նույնիսկ նախորդ Կառավարության որոշմանը՝ խորքային հորերը կոնսերվացնելու փոխարեն 120 հոր է վերագործարկում, Մհեր Մկրտումյանը պատասխանեց, թե Կառավարությունն այդ քայլին է գնացել ստիպված, որպեսզի կարողանա տարածաշրջանի ոռոգման ջրամատակարարումը նորմալ կազմակերպել։


Նշենք, որ ըստ բնապահպանների՝ ՀՀ բնապահպանության նախարարությունը ձկնաբուծարաններին տրամադրել է 1 միլիարդ 496 միլիոն խորանարդ մետր ստորերկրյա ջրի ջրօգտագործման թույլտվություն, ինչը տեղանքի վերականգնվող պաշարից 300 միլիոն խորանարդ մետրով ավելի է: Արդյունքում 7 տարվա ընթացքում 303 հորերից 122-ը չորացել են: Չորացել են նաև աղբյուրները: Ակնա լճի ջրի հոսքը նվազել է 75 տոկոսով: 6200 հեկտար հող մնացել է առանց ջուր։


Մհեր Մկրտումյանը նշեց, որ խնդիրը լուծելու համար 4 ջրամբարներ կկառուցվեն։ Ըստ նրա՝ հիմնական գործողությունը ջրամբարաշինական գործողություններ են, որ պետք է այսօր իրականացնել։ Պաշտոնյան նաև տեղեկացրեց, որ 4 ջրամբարաշինական ծրագրեր են նախատեսվում, որոնք տարբեր փուլերում են։


«Կապսի, Վեդի, Մաստարա, Եղվարդ ջրամբարների կառուցման աշխատանքները մեկնարկել են, որոնք Կառավարությունն իր գործունեության ծրագրում ներառել է, և նախագահի հանձնարարությունը կա դրա հետ կապված։ Նախատեսվում է առաջիկա 5 տարիներին, իրականացնել։ Արդեն իսկ որոշ ջրամբարների մասով նախագծեր կան, փաստաթղթեր են կազմվել, ընթացքի մեջ ենք Կապսն ու Վեդին, հուսով են մինչև տարեվերջ կավարտենք և կմեկնարկի շինարարության փուլը»,-ասաց նա։