Ամեն օր մեր հոգու մի մասնիկը վաճառելով ողջ մնալ աշխատող գրողներս ծաղրելուց բացի ուրիշ ի՞նչ արձագանք կարող ենք տալ. Էլիֆ Շաֆաքը Թուրքիայում տիրող վիճակի մասին

Հայտնի թուրք գրող Էլիֆ Շաֆաքն ամերիկյան հեղինակավոր The New Yorker-ի էջերում տեղ գտած իր նոր վերլուծական հոդվածում անդրադարձել է Թուրքիայում ազատ մամուլի լռեցմանն ու չդադարող բռնությունների թեմային: 

Շաֆաքն ուշադրություն է հրավիրում այն փաստի վրա, որ Թուրքիան այս տարի աշխարհում բացարձակ ռեկորդակիր է բանտարկված լրագրողների թվով և որ այս առիթից օգտվող, մինչ այդ որևէ հաջողության չհասած ու այժմ ռեժիմին հաճոյանալով կարիերա կառուցող գրողների «նոր էլիտան» չափից դուրս տխրեցնող է իր համար:

«Հուլիս ամսին իրականացված և ավելի քան 200 մարդու մահվան պատճառ դարձած արյունալի հեղաշրջման փորձը շոկային և վերին աստիճանի սխալ էր. ամեն բան է՛լ ավելի վատ վիճակի բերեց»,- գրում է նա: 

Ըստ նրա՝ ապստամբների կողմից Թուրքիայի իշխանությունների դեմ նախաձեռնված հեղաշրջման փորձն առաջինը քննադատել են լիբերալներն ու դեմոկրատները: Սակայն այդ նույն իշխանությունների կողմից առաջին պատժվողներն ու լռեցվողները եղան հենց այդ նույն դեմոկրատներն ու լիբերալները:

«Այսօր բանտում գտնվող 140-ից ավելի լրագրողներով Թուրքիան աշխարհում առաջինն է. անգամ Չինաստանին ենք անցել: Մեր ընկերներն ու գործընկերները վտարվեցին, ընդգրկվեցին «սև ցուցակում», կալանավորվեցին, բանտարկվեցին: 70-րդ տարեդարձը ճաղերի ետևում դիմավորող հարգարժան լեզվաբան Մեջմիյե Ալփայը, վիպասաններ Ասլը Էրդողանն ու Ահմեդ Ալթանը, ակադեմիկոս Մեհմեդ Ալթանը, լիբերալ սյունակագիր Շահին Ալփայը, «Ջումհուրիյեթ» թերթի գլխավոր խմբագիր Մուրադ Սաբունջուն … Բանտում գտնվող գրողների և լրագրողների ցուցակը վախենալու աստիճան երկար է»,- գրում է Շաֆաքը:

Ըստ նրա՝ երկրում ազատ մամուլի լռեցման և բռնությունների մթնոլորտում թուրք գրողներն ու լրագրողներն իրավիճակին դիմագրավելու 4 հիմնական տարբերակ են կիրառում, որոնցից ամեն մեկն իր հերթին ժամանակակից թուրք գրականության մեջ նոր հոսանքների առաջացման պատճառ է դառնում:

Առաջինը՝ ապաքաղաքականացում: Շաֆաքի պնդմամբ՝ դա ինքնակամ գրաքննությունն է: Այս ճանապարհն ընտրողները նախընտրելու են այսուհետ ավելի շատ ոչ քաղաքական նյութեր հրապարակել, կսկսեն սիրո և կոտրված սրտերի մասին անվտանգ թեմաների շուրջ գրել:

Երկրորդը՝ գրվածքները չափից դուրս «ինտելեկտուալացնելն» է: Այս ճանապարհով գնացողներն ավելի խճճված ոճով են շարունակելու գրել, այսպիսով՝ հաջողացնելու են ամբողջությամբ չարտահայտելով իշխանությունների համար ոչ ցանկալի մտքերը՝ ամեն դեպքում գրել դրանք: Օրինակ՝ բռնակալին ուղիղ կերպով բռնակալ չասելու համար իրենց նախադասությունները կառուցելու են չափից դուրս երկար, բնորոշումները տալու են շատ վերացական և խճճված:

Եվս մի տարբերակ է, երբ չնայած այդ ամենին անպատրաստ լինելուն՝ ոմանք ստիպված կլինեն ստանձնել այդ սոցիալական բարդ դերն ու պայքարել ուժի, անարդարության, անհավասարության ու ճնշման դեմ:
Ըստ Շաֆաքի՝ նրանց արվեստն այս ընթացքում կարող է և՛ ծաղկել, և՛, ընդհակառակը, վնաս կրել: Ընդ որում՝ պարտադիր չէ , որ դա լինի հենց իշխանությունների մեղքով. չափից դուրս քաղաքականացված լինելը կարող է խեղդել նրանց պատմությունները պատմելու արվեստը:

Եվ չորրորդ ու վերջին տարբերակը երգիծանքն է, կտրուկ և սև հումորը:

«Ամեն օր մեր հոգու մի մասնիկը վաճառելով ողջ մնալ աշխատող գրողներս և արվեստաբաններս ծաղրելուց բացի ուրիշ ի՞նչ լավ արձագանք կարող ենք տալ այս ամենին»,- եզրափակում է Շաֆաքը:
 
Նշենք, որ 2006 թվականին Էլիֆ Շաֆաքը «Ստամբուլի բիճը» վեպի պատճառով երկու անգամ կանգնել է դատարանի առաջ։ Շաֆաքին մեղադրանք էր առաջադրվել 301-րդ հոդվածի համաձայն՝ թրքությունը վիրավորելու համար։ Դատավարության պատճառն այն էր, որ ստեղծագործության հերոսներից մեկն ապացուցում է Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում տեղի ունեցած Հայոց ցեղասպանության փաստը։ Ապացույցների անբավարարության պատճառով երկու մեղադրանքներն էլ չեղարկվել են։

Ազգայնականների հետապնդումներից խուսափելու համար 42-ամյա թրքուհին ապրում է Լոնդոնում: