Հայ իրականությունն ու դեղատոմսով դեղերը բաց թողնելու համաշխարհային փորձը. որտեղ է մոդելն աշխատել, որտեղ՝ ոչ
Կառավարության նախորդ նիստին անսպասելի հայտարարվեց, որ 3 հիմնական խումբ դեղեր միայն դեղատոմսերով վաճառելու մասին առողջապահության նախարարի որոշումը հակաբիոտիկների մասով է ուժի մեջ, իսկ մարտի 1–ից միայն պարտադիր դեղատոմսով վաճառքի ենթակա դեղերի ցանկից շուրջ` 1135 անուն դեղեր հանվում են մինչև հաջորդ փուլերը՝ հուլիսի 1 և հոկտեմբերի 1:
Հիշեցնենք, որ այս տարվա մարտի 1-ից Հայաստանում որոշ դեղամիջոցներ՝ (հակաբիոտիկներ, հորմոնալ և կոդեին պարունակող դեղամիջոցները) վաճառվում են դեղատոմսերով՝ համաձայն նոր կարգի: Ըստ այդմ՝ 4500 դեղամիջոցներից 2500-ը բաց էին թողնվելու դեղատոմսերով, իսկ 2000-ը` մնալու էին ազատ վաճառքում:
Նախատեսվում էր, որ այս տարվա հուլիսի 1-ից սահմանափակումները կտարածվեն նաև ներարկումային պրեպարատների վրա:
Դեղերի՝ միայն դեղատոմսով վաճառքը Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության պահանջներից է: Այն է՝ հակաբիոտիկների օգտագործման խիստ վերահսկողություն, ինչի համար անդամ երկրներից ակնկալվում է հակամիկրոբային ռեզիստենտության տարածման դեմ ազգային ռազմավարությունների և սրանից բխող օրենսդրության ընդունում ու կիրարկում:
Հակաբիոտիկների անվերահսկելի օգտագործման արդյունքում, պարզվում է, երկրագնդի վրա հայտնվել են ծանր վարակիչ հիվանդությունների, օրինակ` տուբերկուլյոզի շտամներ, որոնց վրա բժշկությանը հայտնի որևէ հակաբիոտիկ չի ազդում: Միևնույն ժամանակ, օրինակ` ՌԴ-ում, բակտերիալ ինֆեկցիաներից, հատկապես թոքաբորբերից մահացությունն աճել է շատ պարզ պատճառով՝ չգիտեն ինչով բուժել: Սա արդեն իսկ որակվել է 21-րդ դարի չարիք:
Իրականում մասնագետները, անկախ այն հանգամանքից, թե ինչպես են գնահատում Առողջապահության նախարար Ալթունյանի աշխատանքը, դեղատոմսերով դեղերի բաց թողնման , հատկապես հակաբիոտիկների բաց թողնման հարցում միակարծիք են. դեղը դեղ է, սնունդ չէ, այն պետք է բաց թողնվի դեղատոմսով: Դեղատներում միայն դեղատոմսով նշված անուն դեղորայքի վաճառքը աշխարհում ամենուր է. Ռուսաստան, ԱՄՆ, Եվրոպա Ասիա, Ավստրալիա, Ճապոնիա, և այլն: Այս պահանջը պարտադիր է եղել նաև Խորհրդային միությունում, որտեղ դեղերի 70 տոկոսը նշանակվում և դուրս էր գրվում դեղատոմսով:
Ինչպես նշեց ՀՀ առողջապահության նախկին նախարար Արարատ Մկրտչյանը, դեղատոմսով նշանակումը նաև դեղի չափաբաժին է, նաև` դեղորայքի ընդունման ձև՝ ներարկման, հաբի, թե, օրինակ, քսուկի ձևով:
Հայ իրականության համար այս անսովոր նորարարության համատեքստում հետաքրքիր է դիտարկել հարևան Վրաստանի, Եվրոպայի, Ռուսաստանի, ինչպես նաև ԱՄՆ փորձը. ի՞նչ ճանապարհ են նրանք անցել, ի՞նչ դժվարություններ ունեցել և ի՞նչ ստացել:
Ռուսաստան. ուզում էին լավ լինի, ստացվեց ինչպես միշտ
Ռուսաստանում ինչ-ինչ դեղորայքի, այդ թվում՝ հակաբիոտիկների վաճառքի համար դեղատոմսերի առկայությունը համեմատաբար նոր երևույթ է՝ օրենսդրական մակարդակով սահմանափակումները մտցված են 2016-ի սկզբներից, նույնպես՝ թելադրված ԱՀԿ-ի կողմից:
70 տոկոսը բաց է թողնվում միայն դեղատոմսով, 30–ը` առանց դեղատոմսի: Ինչպես վկայում են ռուսաստանյան լրատվամիջոցները, այս նորամուծություններից հետո ռուսաստանցիները ավելի ու ավելի հաճախ են սկսել բախվել այն իրականության հետ, որը ՌԴ-ում շատ հայտնի ասացվածքով է բնութագրվում. «Ուզում էին լավ լինի, ստացվեց՝ ինչպես միշտ»:
Ի մասնավորի, այստեղ ևս դեղորայքի հասանելիության հետ կապված խնդիրներ են առաջացել, շատ դեպքերում, դեղատներում հրաժարվում են վաճառել դեղորայք, ինչպես դեղատոմսի բացակայության, այնպես էլ սխալ է ձևակերպված դեղատոմսի առկայության պայմաններում: Ինչպես պարզաբանել էր Մոսկվայի առողջապահության և մենեջմենթի գործակալության դեկավար Դավիթ Մելիք–Հուսեյնովը՝ ՌԴ բնակչության միայն 5 տոկոսն է դեղատներ գնում ճիշտ լրացված դեղատոմսերով:
Ռուսաստանցիները ռուսաստանյան ցուրտ աշնանն ու ձմռան մրսածության դեմ օգտագործվող որոշ, անգամ հասարակ պրեպարատների ձեռքբերման առումով խնդիրներ են ունեցել: Հայտնի են բազմաթիվ դեպքեր, երբ հասարակ պրեպարատներ ՌԴ դեղատներից մեկում հնարավոր է եղել ձեռք բերել, մյուսներում՝ ոչ:
Մամուլը վկայում է, որ Ռուսաստանում նույն իրավիճակն է՝ հանգստացնող դեղամիջոցների վաճառքի հետ կապված:
ՌԴ-ում, պայմանավորված ազգային առանձնահատկություններով, որոշ տեխնիկան բնույթի սահմանափակումներ կան սպիրտ պարունակող սրվակների ու տարաների չափերում: Դրանք ազատ վաճառվում են՝պայմանով, որ ծավալը 25 միլիլիտրից չանցնի:
Ինչ վերաբերում է առանց դեղատոմսի դեղամիջոցների վաճառքի համար Ռուսաստանում նախատեսված վարչական պատասխանատվությանը, ապա դրանք խոշոր տուգանքներն են և դեղատան գործունեության մինչև 90 օրով դադարեցում:
Վրաստան. խնդիրներ`բժիշկների բացակայությունից, մինչև քրեական գործեր ու նորմալ չգործող օրենք
Հարևան Վրաստանում այս ճանապարհով գնացել են շատ ավելի վաղուց`2014-ի սեպտեմբերի 1-ից: Վրաստանում այն ժամանակ առանձնացված էր 3.306 անուն այսպես կոչված՝ երրորդ կարգի դեղորայք, որի վաճառքի համար դեղատան աշխատակիցը դեղատոմս չի պահանջի:
Վրաստանում, ինչպես և Հայաստանում սահմանափակումները, հիմնականում, տարածվում էին հակաբիոտիկների, սեդատիվ, հակադեպրեսանտ, կորտիկոստերոիդներ պարունակող, հակաուռուցքային. սրտային պրեպարատների, բոլոր ներարկման ենթակա դեղամիջոցների ու լուծույթների, հակաշաքարախտային դեղամիջոցների ու իմոնոմոդուլյատորների վրա:
Սակայն Վրաստանում ևս նույնանման խնդիրներ ծագեցին, (ի մասնավորի, գյուղական համայնքներում դեղատոմս գրող բժիշկների բացակայություն),ինչի համար առաջարկվեց ավելացնել առանց դեղատոմսերի բաց թողնվող դեղերի ցանկը։
Միաժամանակ, Վրաստանի կառավարության ներկայացուցիչները քննարկումներ էին կազմակերպում դեղագործական ընկերությունների ներկայացուցիչների հետո, որոնք գտնում էին, որ մեծ պահանջարկ ունեցող և կողմնակի ազդեցություն չունեցող կարելի է վաճառել առանց դեղատոմսերի:
Ինչ-որ մի շրջան որոշվեց, որ բոլոր դեղատներին պետք է ամրակցվի մեկական բժիշկ, սակայն շատ շուտով հասկացան, որ սա ևս ֆորմալ պահանջ է՝ մի շարք նեղ մասնագիտական որակավորում պահանջող հիվանդությունների առկայության դեպքում:
Զուգահեռ, մի շարք քրեական գործեր հարուցվեցին դեղատների՝ մեծ չափաբաժիններով և առանց դեղատոմսի դեղերի վաճառքի փաստի առթիվ:
Ինչպես 2017-ին իրականացված լրագրողական հետաքննության արդյունքում (մի քանի լրագրողներ, համաձայնեցված դեղատներից գնել էին դեղատոմս պահանջող դեղորայք) պարզվել էր, այս կարգը, հիմնականում, չի գործում, սակայն օրենքը հետ չի կանչվել:
Եվրոպա. Գերմանիայում դեղատոմս ստանալը խրախուսվում է տնտեսապես
Գերմանիայում բժշկին այցելելով դեղատոմս գնելը խրախուսվում է ոչ թե վարչական սահմանափակող ակտերով, այլ տնտեսապես.մասնավորապես, եթե հիվանդը գնում է բժշկի մոտ և ստանում դեղատոմս անգամ այն դեղերի համար, որոնց համար դեղատոմս չի պահանջվում, նրան տրվում է դեղորայքի արժեքից 10 տոկոսանոց զեղչ:
Եվրոպայում դեղատնային բիզնեսը բավական խիստ կարգավորումներ ունի: Մեկ դեղատնային տնտեսվարող նույն քաղաքում մինչև 4 մասնաճյուղ ունենալու իրավունք ունի, ինչի արդյունքում հսկա Գերմանիայում ընդամենը 22 000 դեղատուն կա: Իսկ ամենակարևորը՝ դեղատանը կարող են աշխատել միայն դեղաբուժական կրթություն ունեցող դեղագործներ:
Գերմանիայում ևս միայն դեղատոմսերով, են վաճառվում հակաբիոտիկները և այն դեղերը, որոնք նախատեսված են տարբեր միջին և ծանր հիվանդությունների բուժման համար:
Փոխարենը, թեթև հարբուխի, հազի բուժման համար նախատեսվող դեղերը ազատ վաճառքում են: Այդ թվում նաև՝ զանազան վիտամիններ ու սպիրտային հենքով հավելումներ:
Մնացած այլ դեպքերում անհրաժեշտ է այցելել բժշկի և դեղատոմս ստանալ: Ըստ որում` մինչև 18 տարեկան անձանց ու երեխաների համար դեղատոմսերի դուրս գրումն անվճար է:
ԱՄՆ . 90 տոկոս դեղատոմսով վաճառք, 10 առանց հարաբերակցություն
Ամենախիստ կարգավորումներն այս առումով՝ ԱՄՆ-ում են: Այստեղ առանց դեղատոմսի ինչպես տեղեկացնում է կարելի է գնել թերևս, միայն ասպիրին, որոշ թեթև ցավազրկողներ, (հիմնականում՝ գլխացավի )այրվածքների դեմ կրեմներ ու գելեր և պահպանակ: Իսկ թվային արտահայտությամբ պատկերը հետևյալն է. ամերիկյան դեղատներում վաճառվող դեղատների 10 տոկոսը կարելի է գնել առանց դեղատոմսի, 90 տոկոսը՝ միայն բժշկին այցելելով դեղատոմսի առկայության դեպքում:
ԱՄՆ-ում բժշկական կազմակերպությունների և դեղատների միջև տարիներ ի վեր հաստատված սերտ կապեր ու համագործակցություն կա, և այնտեղ գրեթե բացառված են դեպքերը, որոնք արձանագրվել են Հայաստանում, Վրաստանում և Ռուսաստանում: Այնտեղ այնպիսի մեխանիզմ է ներդրված, որ բժշկին այցելելուց անմիջապես հետո դեղատոմսը էլեկտրոնային հասցեով ուղարկվում է հիվանդի տան մոտակա դեղատուն: Սա հարմար է նաև նրանով, որ դեղատները բացում են հիվանդի հաշվառման թերթիկ: Երբ հիվանդի մոտ առկա դեղորայքի պաշարները վերջանալու վրա են, ապա բուժող բժիշկը այդ մասին գրավոր տեղեկացնում է դեղատանը: Եթե ինչ-ինչ պատճառներով հնարավոր չէ բժշկին այցելությունը, ապա կարելի է դիմել նաև դեղատանն աշխատող դեղագետին։
Ի՞նչ ճանապարհով պետք է գնա Հայաստանը
Tert.am -ի հետ զրույցում կարգավորումը 2 ձեռքով պաշտպանող առողջապահության նախկին նախարար Արարատ Մկրտչյանը նշեց, որ Հայաստանում ցանկացել են լավ բան անել, բայց, ինչպես միշտ, սկսել են վերջից ու չեն իրականացրել քայլեր, որոնք կերաշխավորեին, որ նոր կարգը կաշխատի: Այն է՝ իրազեկումը և առաջնային բուժօգնության՝ պոլիկլինիկաների ու ընտանեկան բժիշկների ինստիտուտի ներդրումը: Այս օղակն է, որին պատկանում է քաղաքացուն զննելու և դեղ, բուժում նշանակելու գործառույթը:
«Բայց այդ համակարգն իր զարգացման նորմալ աստիճանի վրա չի գտնվում: Եվ նշեմ, որ այդ պրոցեսում ունենք 3 խաղացող-մասնակից՝ քաղաքացի, բժշկական ծառայություներ մատուցող և դեղատնային համակարգ: Այս երեքի ներդաշնակ գործունեության համար անհրաժեշտ էր երկար նախապատրաստական աշխատանք։ 2016 թվականից հետո, երբ օրենքը ընդունվեց, ժամանակ ունենին, բայց, դժբախտաբար, ոչինչ չարվեց։ Այդ երեք օղակները դրան պատրաստ չէին, և նրանց չբացատրվեց, արդյունքում՝ ինչ ասես ասվեց, ընդհուպ մինչև դավադրությունների տեսություն: Այն դեպքը, որ սա ամբողջ աշխարհում կիրառվում է. մարդուն դեղը պետք է դուրս գրվի, այլ ոչ թե գնա դեղ առնի: Բայց մեր ժողովուրդն ասում է՝ ժամանակ ունե՞մ, գնամ դեղատոմս վերցնեմ: Դեղատոմս չես գնում վերցնելու, է, գնում ես, որ քեզ դեղ նշանակեն, եթե դա քեզ անհրաժեշտ է: Նորից եմ կրկնում՝ այստեղ ոչ մի նախապատրաստական աշխատանք չի արվել, և հանրությունը այս 25 տարիների «բազառ» իրավիճակին սովոր է: Մի խոսքով, էլի առանց իրազեկման վերջից են սկսել, նախ պետք է իրազեկում անեին, առաջնային բուժօգնության համակարգը նախապատրաստեին, հետո ներդնեին»,–մեկնաբանեց նախկին նախարարը:
Ինչ պետք է արվի այս պայմաններում: Ըստ Արարատ Մկրտչյանի՝ այս հարցը վերջնական լուծում-կարգավորում չի ունենա, քանի դեռ չկա պարտադիր բժշկություն: Հետևաբար, ըստ նրա, ո՛չ ամերիկյան, ո՛չ եվրոպական ճանապարհով Հայաստանը չի կարող գնալ, քանի որ դա պահանջում է հսկայական ֆինանսական միջոցներ, պարտադիր բժշկական ապահովագրության առկայություն, որը Արևմուտքում արդեն 100 տարվա պատմություն ունի:
Հետևաբար, առայժմ, ինչպես Արարատ Մկրտչյանը ձևակերպեց, երկրի քաղաքացիների ու առողջապահության համակարգի դժգոհության ներքո աստիճանական պետք է շտկեն իրավիճակը: Այն է՝ առաջնային բուժօգնության համակարգի որակական փոփոխությունների ապահովում և իրազեկում:










