Շնահաչ ուրիշ քաղաքում. Զգացմունքների վավերագրություն /Դ տեքստ/

19:44 • 12.06.17

Քաղաքն էպոս ունի, էպոսը քաղաք չունի

Մի օր հորս հարցրի՝ ինչի գյուղից քաղաք եկաք: Որ դու խոզապահ չդառնաս՝ պատասխանեց հայրս: Իհարկե, դեռ հարց է, թե ես մարդկությանն ավելի պիտանի կլինեի որպես խոզապահ, թե օրինակ՝ այս տեքստի հեղինակ, բայց կարևորն այն է, որ հայրս խոսքատակում ասաց այն, ինչի մասին լռում են քաղաքի բոլոր գյուղացիները: Իշխանություն՝ սա է գյուղացու ուզածը քաղաքից: Ասել է թե՝ գյուղացին վախեր է քաղաք բերում և իհարկե՝ սուր հումոր: Հավատացեք, իշխանությունն այլ բան չէ՝ հենց վախ է ու քրքիջ: 

Այլ բան է փառասիրությունը: Մեր քաղաքագիրներից մեկն ինձ ասաց՝ ով թեկուզ մի սանտիմետր տպագիր խոսք ունի՝ փառասեր է: Չընդդիմացա, իհարկե: Բայց անհարմար բան կստացվի, եթե քարտեզագրվի, թե օրինակ՝ Երևանի մասին քանի հեկտար է գրվել: Միջին վիճակագրական մելանխոլիկի ձեռքի տակ Երևանը ոտանավոր է, իսկ անզուսպ, անհավասարակշիռ ամեն մի խոլերիկ քաղաքամորը օրը մի քանի անգամ նխշած ունի: Իհարկե՝ գրավոր ընթացակարգով: Պրոֆեսիոնալ փառասերների գրական չափագրումների մեջ չմտնենք: Նրանցից մեկն, ուղղակի, փառահեղ պատասխանեց այն հարցին, թե ինչու Երևանը համառորեն ժամանակակից վեպ չի դառնում: Դա այն փազլն է, որ կորցրել է իր կարևոր բաղադրամասերը և հենց այդ պատճառով էլ որպես վեպ չի հավաքվում՝ ասաց փառասերը:

…Եւ քանի որ այս քաղաքի տարածությունը խեղդում է իր միջի ժամանակը՝ շնչահեղձ լինելիս վերածվում է բանաստեղծության, շունչդ տեղը բերելիս՝ պատմվածքի կամ էսսեի, ինքդ քեզնից հեռանալիս՝ ակնարկի կամ հոդվածի:

Ամեն դեպքում,  արդար չէ Երևանից մինչև Գառնու տաճար գեթ մի պետքարան չունեցող ժողովրդին դեմ տալ պատին, թե՝ ինչու չես  հոգում գրական  պետքերդ: Եվ ընդհանրապես, գրին չի կարելի զրկել սեռական ազատություններից. Չարենցից Չարենց չլինեն, որի «Երկիր Նաիրին»  իր բնորոշմամբ՝ պոեմանման վեպ է: Եթե անպատկառություն չլիներ Չարենցին խմբագրելը, կարելի էր հենց ժամանակի էպոս կոչել այդ ստեղծագործությունը: Եվ ով է ասում, որ օրերից մի օր չի գալու այն անպատկառը, որը կգտնի և բոլորի երեսին կշպրտի Բերդի, Վարդանի կամրջի, Առաքելոց եկեղեցու, Մազութի Համոյի  կամ նույն Սլլան քարի, Տելեֆոն Սեթոյի,  Ճգնավորի մատուռի երևանյան անալոգները:

Ով է ասել, որ մենք՝ մի միլիոն երևանցիներս, կարդացել ենք այդ ամեհի ասքի թեկուզ առաջին տողը. «Նաիրյան այդ հնամյա քաղաքն ամեն ինչով նման էր նաիրյան բոլոր հին ու նոր քաղաքներին»: Կարճ ասած՝ մեր քաղաքը ոչ միայն վեպ, այլ մի ամբողջ էպոս ունի, այլ բան է, որ  այդ էպոսը քաղաք, երկիր չունի, կամ ավելի շուտ ունի, բայց դա իր քաղաքն ու երկիրը չէ:

Գրելիք չէ այն, ինչն անգամ  ոզնին գիտի, բայց այս կենդանու դառը փորձն ահագին ուսանելի է մեզ համար: Ավտոմոբիլի գյուտից հետո ոզնիների երբեմնի քաջ ցեղն ամենամեծ եղեռնը տեսավ: Մեն մի պատճառով՝ տեղը չէր բերում իր հակառակորդին: Ինքը դարձյալ կծկվելու, փշերը ցցելու և տեղում մեխվելու հին «պրիոմներն» էր անում, բայց արի ու տես, որ  դրա ահից փախած կամ խոցված գեթ մի  ինքնաշարժ չգտնվեց: Ոզնին մինչև օրս չգիտի, թե ինչու է իրեն սպանում  այն, ինչը միլիոնավոր տարիներ հուսալի պաշտպանել է: Այնինչ, էվոլյուցիայի ընթացքում ձեռք բերված  գիտելիքը, փորձը խամրել ու հնացել է:

Այս բանը պատահել է նաև միլիոնավոր անողնաշարավորների և առանձին ողնաշարավորների հետ նույնպես.սրանք օրվա կերկոխով տարված չեն նկատել, թե ինչպես են  չկատարելագործվող բնազդները քիչ-քիչ բթանում  և, ի վերջո, անջատվում մայր արեալից: Պերճախոս զուգահեռների վրա չծանրանանք, քանի որ այս պահին մարդն է բնության միակ նմուշը, որն ընդունակ է գիծն ուղիղ տանել: Հենց այս մրցակցային առավելությունը նրան քաղաք հասցրեց, որովհետև քաղաքը գիծ է, որը կտրում է մասն ամբողջից, ընդգծում նշանը և ցույց տալիս նշանակելին, այսինքն՝ կարգաբերում քաոսն ու մկանային պայքարը: Ելք՝ ահա քաղաքների վրա ամենաշատ դաջվող բառը: Երբ գծերը խճճվում են կամ ասենք՝ մետրոյից օգտվելու համար քեզ գետնի տակն են մտցնում՝ ապաշխարում են  ելքով: Քաղաքը հենց ելքեր, այսինքն՝ հարցեր ու պատասխաններ է արտադրում, կարծեմ, մշակույթն ու քաղաքականությունն  այլ բան չէ: 

Քաղաքային տավարածը

Քաղաքաբնակ կինը քթիս տակ՝  Քաջազնունու փողոցի հենց մեջտեղում ամեն օր մի մինուճար կով է արածացնում: Դատելով փողոցի շենքերի շուրջբոլորը սփռվող առատ թրիքից, անտրամաբանական կլինի տիկնոջը  հարցնել, թե ինչու է իր տավարի արոտը  հատկապես այս փողոցին փռել: Միասմբակավորն  ինչ կուզի,  իհարկե, թաղային այնպիսի ինտերակտիվ իշխանություն, որի հետ հնարավոր կլինի ուս-ուսի տված իրականացնել փողոցային աղբահանությունը:

Չափահաս մարդու նյարդերի երկարությունն ավելի քան 75 կմ է, բայց, սույն տավարածը մի այնպիսի կատաղի արագությամբ էր մաշում այդ կիլոմետրերը, որ  էլ չդիմացա և նրան նետեցի կոկորդիս կանգնած հարցը.

-Ձեր կարծիքով, ինչո՞վ է քաղաքը գյուղից տարբերվում:

-Էհ, քույրիկ ջան, հիմա որ գյուղում ըլնեի, խի էի մի կով պահում, տասը, քսանը կպահեի էլի: Քամբախ մնա էս քաղաքը: Ասում եմ, գոնե, մի երկուսն էլ սրան գումարեմ, որ սրա վիզը ծուռ չմնա: Մենակ չի կարում, ծուլ ա ըլնում, հենց ծծերին ձեռ եմ տալի:

-Պահո՜, փաստորեն, մյուս անգամ, որ մի մեծ նախրով գաք, չզարմանանք, հա՞:

-Կովին չար աչքով չեն նայի, չի կարելի, մեղք ա: Հին խոսք կա՝ որ հարևանդ մի կով ունենա, պիտի դու աղոթես, որ տասը, քսանը դառնա, բալքի մի բաժակ կաթ էլ քեզ կտա, անոթի չի թողնի:

-Այ տիկին, բայց սա քաղաք է, քաղաք, ես ինչո՞ւ պիտի դուրս գամ բակ և երկու ոտքով ընկնեմ էս տավարի թրիքի մեջ:

-Խելոք քելի՝ չընկնես, քո՞ռ ես: էս խեղճ հայվանը հո չի գնա զուգարան:  Օյին են էս քաղքցիք, օյին, դուք տավարին  բաղնիք, զուգարան էլ կքշեք: Իրանն էլ էս ա, որտեղ փորը կտրվավ, ընդեղ էլ՝ կթափի:

Գիտեմ, որ կթափի, դրա համար էլ հարցերս Ձեզ եմ տալիս, ոչ թե՝ նրան,-ասացի Քաջազնունի փողոցի տավարածին: Եվ այստեղ էր, որ Քաջազնունի փողոցը մեկեն պայթեց՝ դառնալով գյուղ-քաղաք դիսկուրսի ասող, խոսող, ճտպտան մի հրապարակ: Իհարկե, բոլորը միակարծիք էին, որ տավարն ու քաղաքն անհամատեղելի են, որ կովն ամեն դեպքում  շուն չի և չի կարող անարգել շրջել քաղաքում, որ քաղաքը  գյուղ չի և այնտեղ  չի կարելի պոմիդոր ու բադրիջան, առավելևս խոշոր եղջերավոր հայվան աճեցնել:  Մի խոսքով՝ փողոցը միաբերան  պնդում էր համարյա այն, որ   ուռին բարդի չէ, բայց այդպես էլ չհստակեցրեց, թե որոնք են գյուղի և քաղաքի հիմնական տարբերանշանները, կարճ ասած՝ չկարողացավ զվարճախոս տավարածի պորտը տեղը դնել: Բանը հասավ այնտեղ, որ սույնը հանդես եկավ այսպիսի մի հռետորաբանությամբ .

-Քաղաք էլ ասում եք, Մոսկվա՞ն ա, ինչ ա՞. էս Երևանն ինչ քաղաք, մի Լենինի հրապարակ էր, էն էլ Լենինին թալիք , էդ էլ  տկլոր թողիք:Ինչի՞ թալիք, էնի ձեզնից հացուջո՞ւր էր ուզում, թողեիք իրա տեղը սթրվեր էլի: էս հայվանը որ հայվան ա, ինչ արան տաս, կաթ-կաթ, կիլո-կիլո քեզ հետ ա տալիս, մի հայվանի շնորհք էլ չկա էս քաղաքի վրա: Սարից եկող մի բաժակ Ջերմուկը  սարքել եք մի բաժակ կաթից թանկ, դե չափի՝  էս՝ գյուղացին, էս էլ՝ քաղքցին: Մենք եղանք անշնորհքը, դուք էլ՝ շնորհքովը:

Անշուշտ, հավաքվածները հասկանում էին,  որ տավարածի բերանինը ոչ թե մի շատախոս կնկա լեզու է, այլ ինքնապաշտպանական նկատառումներով գյուղից քաղաք հասցրած թոփ ու թնդանոթ: Նրանք շառին մի թեթև քսվելով ցվրվեցին՝  ինձ մենակ  թողնելով հրետանու կրակահերթի տակ: Գյուղացու հերսը, էրված սիրտը լեզու կհանի՝  մրցակցային իր առավելությունն այսպես մեկնաբանեց, ավելի ճիշտ՝ այսպես կրակեց  կովատեր պառավը:  Ի դեպ, նա այս պահին էլ Քաջազնունու  վրա է իր երկրորդ կեսի հետ, ասում էր, չէ՝ ես ու ինքը մի ջան ենք, որտեղ ինքը, ընդեղ էլ՝ ես:

Ինչ է քաղաքը, ինչ է գյուղը

Եվ այնուամենայնիվ, ինչով է քաղաքը տարբերվում գյուղից: Ազնիվ ասած, վերջերս,  որտեղ մի պարապ ականջ եմ տեսել՝ այս հարցը տվել եմ: Բայց հարցվողները  ասում էին այն, ինչը Բակունցի հերոս Անտոնը պատմում էր հորթարած Դաժունց Տիտոսին: «Րևանու կողմը մեծ-մեծ, բարձր, սպիտակ տներ կա, որոնց նման գյուղում չկա: Փողոցներում էնքան մարդ կա, հազար, երկու հազար: Դե մեր գյուղում երեք հարյուր մարդ չկա, երեխա, կնիկ, բոլորը հաշված: Համա մենակ Րևանու մեր ուսումնարանում էղքան աշակերտ կա...Րևա՜ն, Րևա՜ն, ամեն օր ուրիշ քաղաքներից մաշին է գալիս: Կառքեր կան, մեծ խանութներ, ու ուզածդ կա ու չտես բաներ: Ոնց ասեմ քեզ: Տիտո՜ս, ավտամաբիլի վժժոցից խամ մարդը կվախի: Խաղող` ինչքան ասես, ձմերուկ: Էնտեղ մեզ նման չեն վար անում, կորեկ սերմելը սովորություն չի: Վերջը ի՞նչ ասեմ է՜, ես որ գնացել էի, չորս օր աչքերս շաղված էին...Էսպես զարմանք բաներ»: 

Ընթերցո՛ղ, սիրելի՜ս, ես ահագին ուշ հասկացա, որ այս հարցի մեջ էն գլխից տիտոսություն կար. երբ բռնեցի ու հարցը դեմ տվի ինձ, պարզվեց, որ ես էլ չեմ կարող «Րևանու ուսումնարան կարդացած» Անտոնի պատասխանից դենը գնալ:  Ու հենց այստեղ է, որ պիտի մինչև վերջ բացվեմ քո առաջ ու խոստովանեմ՝ շատ խելոք կամ ծայրահեղ հիմար լրագրողներ չեն լինում, լինում են ընթերցողին սիրող կամ չսիրող  լրագրողներ: Իսկ Սերն Աստված է. Սերն Ամբողջն է, տիեզերքում մարդն այլ անելիք չունի: Իհարկե, մի հասարակ լրագրող չէ, որ քեզ պիտի ծանուցի, թե ինչ է Սերը, բայց այստեղ հասա, մեկ այլ խոստովանության համար. քաղաքի ու գյուղի խճճված հարաբերությունների տակից կարող է դուրս գալ բացառապես գիտական հոդվածը, սակայն երբ մեր գիտնականները չեն ուզում իրենց ծանր տեղը թեթևացնել,  մեզ ինչ է մնում անել: Իհարկե, թեթևանալ սեփական ուժերով, ավելի ու ավելի թեթևացնելով երբեմնի ծանրակշիռ մասնագիտությունը՝ կասեր այսօրվա լրագրությունից վառված սպառողը: Եվ ի՜նչ հրաշք է, որ բացի սպառողից կա նաև անդավաճան ընթերցողը և, ի վերջո, սերը, ամենակարող Սերը՜, որը մղում է մեզ գլխից մեծ գործերի:

Եվ ամենակարևորը՝  գուգլյան այս դարաշրջանում մեզ գոնե չի թողնում հայ գիտնականների մուննաթին: Անշուշտ, ամենևին չեմ պնդում, որ Գուգլը կփրկեր գրի սևն ու սպիտակը հազիվ  ջոկող Տիտոսին: Օրինակ՝ Տիտոսը կարող էր գուգլել քաղաք բառը և Վիքիպեդիայից  ստանալ մի այսպիսի հղում. , որտեղ Տիտոսին բացատրում են՝  ինչ է քաղաքը: Ահա և սահմանումը՝  «Քաղաք, որպես կանոն՝ գյուղի համեմատությամբ ավելի մարդաշատ ու խոշոր բնակավայր, որի բնակչությունը  զբաղված է ոչ գյուղատնտեսական բնագավառներում»: Խեղճ  «Րևան» դե արի Տիտոսին համոզի, որ դու գյուղ չես, չնայած՝ կորցրել ես քաղաքի ամենաէական հատկանիշդ՝ արտադրական պոտենցիադ և չես կարող զսպել անգամ առանձինների հավաբուծական կամ տավարաբուծական ջիղը:

Պսևդո կամ ֆեյք քաղաք

Արդյունաբերության անկումը ուժ, որձություն, մտածողություն  է խլում քաղաքից: Քաղաքն ի տարբերություն գյուղի, գաղափարական տարածք է: Եթե գյուղում մսագործը կամ ուսուցիչը կարող են դառնալ անվերապահ հեղինակություններ, ապա քաղաքում այդ դերը վերապահված է մշակութային, քաղաքական, տնտեսական էլիտաներին,  բացառիկ տաղանդավոր անհատների և իհարկե՝ խիստ կոլորիտային, քաղաքային դեմքերի: Իսկ երբ տարածքը ապագաղափարայնացվում է՝ քաղաքը հեռանում է՝  իր տեղը ժամանակավոր զիջելով  պսևդոքաղաքին: Հենց այս ֆեյք քաղաքում էլ  իրեն հեղինակություն է կարգում ենթամշակութային  թափոնը, տակից գործ տվող, երեսանց՝ ախպերությանը մատաղացու թաղային խուժանը, մեդիայի աստղաձուլարաններում մտավորականի ապրանքանիշի տակ թողարկված կոփածոն, գաղափարազուրկ այն տարրը, այն հոտած  փալանը, որն ընդմիշտ իր փայ էշին է փնտրում:

Գյուղը համայնք է, իսկ քաղաքը՝ հասարակություն: Եվ սրանով, կարծեմ, ամեն ինչ ասված է:

Քաղաքը, այսինքն` հասարակությունը, ի տարբերություն գյուղի, չի կարող կառավարվել  կլանային, ազգակցական, տոհմացեղային կապերով: Քաղաք չկա այնտեղ, որտեղից այդպիսի թելեր են կախված:

Քաղաքը հակամարտություն է՝ հակադիր շահերի, հայացքների, ձգտումների բախում. միակամությունը, դնջությունը, օրգանիկ կյանքը քաղաքի բանը չէ: Եվ որքան էլ մենք փորձենք մեր վստահությունն իրար նկատմամբ արտահայտել մորքուր, հորեղբայր կամ մայրիկ ու քույրիկ ջիգյարակալած դիմելաձևով, մեկ է՝ քաղաքը իրավունքների և պարտավորությունների հստակ պայմանագիր է,  անհատի վարկանիշ և հասարակական կարծիք, իսկ գյուղը սովորույթ, հավատ և ցեղային բանկի դրական պատմություն: Իսկապես, ինչ կապ ունի գյուղը լքելը, եթե գյուղը ոչ մի կերպ քեզ չի լքում:Եվ ինչու է գյուղացի-քաղաքացի խիստ անտագոնիստական խոսույթը, որպես կանոն, ավարտվում այս կռռոցով՝ եթե գյուղը քաղաքի ռեխը չպահի՝  քաղաքը կմեռնի: Իսկ եթե քաղաքը գյուղին միտք ու գաղափար չտա՝ գյուղը կապրի՞: Մեր գյուղերն այսօր մեռնում են հենց գաղափարական քաղցից, գյուղում շիվանն ավելի շուտ է ընկնում, գյուղը բռիդ մեջ է և չի կարող քաղաքի պես իր ողբերգությունները թաքցնել քաղաքի շքամուտքերում ու դալաններում: Իսկ գյուղերն ընկնում են,  որովհետև քաղաքը Պավլովի շան օրին է՝ թպրտում է զուտ սննդային ռեֆլեքսների ցածրագույն գրգիռներից և շնահաչով լցնում գաղափարական տարածքները: Բացարձակ չեմ պնդում, թե  մի շան կաղկանձ էլ  այս գրվածքը  չդարձավ: Այնինչ, այնքան պայծառ ու լավ էի սկսել:

Հ.Գ.- Հաջորդիվ  կարդացեք՝  ինչ է սրճարանը, ինչ է հրապարակը, ինչ է հուշարձանը:    «Զգացմունքների վավերագրություն» ակնարկի նախորդ  գլուխները փնտրեք այս հղումներով՝ Ա տեքստ և Բ տեքստ, Գ տեքստ

ՎԱՐԴուհի Սիմոնյան