Երևան՝ արմենոիդի նոր տիպը. Զգացմունքների վավերագրություն (Ե տեքստ)

19:13 • 22.06.17

Գեղցիներ և քաղքենիներ

Մեր պես գյուղացիք որ քաղաք չգային, դուք մետրոյի երես չէիք տեսնի. մի կրակոտ ընթերցող այսպես արձագանքեց մեր նախորդ գրվածքին: Ինչ կարող ես դեմ տալ կուռ փաստերին. մարդն այսօրվա պես հիշում է 1978 թվականի նոյեմբերի 29-ը, պատմական օր, երբ կտրվեց քաղաքամոր միլիոներորդ բնակչի պորտը: Հղում անելով ծննդկանի թշերի ալ կարմիրին և մանավանդ՝ էկրանից սփռված ամոթի ու աբուռի առատ տեսարաններին՝ կրակոտը եզրակացրեց՝ էդ կնկա համեստ վերքուդիրքից երևաց, որ գյուղացի ա, քաղաքի գլխին լաչակ չկա: Ու սրանից հետո, թե դրել ես՝ արի տար, սկսվե՜ց հավերժական նաղը վիրտուալ ծիրին մեջ:

Այդ բանակռվից, ավելի ճիշտ՝ դյուցազնապատումից մեջբերումներ չեմ անի, որովհետև այն, ինչպես միշտ, ընթացավ «հիմարը դու ես» դրոշի ներքո: Եվ միայն Բեռլինում հաստատված մի հայ կարողացավ հարաբերական խաղաղություն հաստատել՝ բացատրելով, որ չի կարելի գեղցին ու քաղքենին խառնել գյուղացի և քաղաքացի եզրույթների հետ: Նա անգամ բերեց տասնյակ լեզուների օրինակներ, որտեղ գեղցիներին ու քաղքենիներին մեկ բառով են կոչում՝ փարիսեցի:

Դյուցազուններն այստեղ լռվեցին, և լեզվամարտի հաջորդ ռաունդը դժվար էլ սկսվեր, եթե գերմանահայը չզարգացներ միտքն իր այս թեզով. «Քաղաքի ու գյուղի հիմնական տարբերությունն այն է, որ քաղաքացիներն ունեն ընդհանուր շահեր և ուրախանում են այլ քաղաքացու հաջողությամբ, քանի որ դա ներդրում է ընդհանուր գործի մեջ, ընդհանուր բարօրության գրավական: Իսկ գյուղացիները առաջնորդվում են՝ «ինչո՞ւ ոչ ես, այլ՝ ինքը» սկզբունքով և արագ կրկնօրինակում են, որովհետև նրանցից մեկի առաջընթացը հենց իր առաջընթացն է, ոչ թե ընդհանուրի: Քաղքենիները նախանձում են, իսկ գեղցիները ամեն գնով ուզում են ոչնչացնել, բերել ու հավասարեցնել իրենց մակարդակին»։

Ընթերցող, սիրելիս, այնպես չէ, որ ես դիմում եմ լրագրողական ժուլիկության, և այն մտքերը, որ վախենում եմ արտահայտել՝ դնում եմ ուրիշների բերանում: Մեզ իզուր է թվում, որ հանճարեղ մտքերի բոլոր հեղինակներն անպայման պիտի մեռած լինեն, կամ՝ այնքան հանրահայտ, որ մենք իմանանք նրանց տեղաշորի տակի բոլոր գաղտնիքները: Փնտրեք՝ Ավետիս Սադոյան օգտատիրոջը, ում ես, իհարկե, չեմ ճանաչում, բայց նրանից մի մեջբերումը հաստատ լուրջ «ներդրում էր ընդհանուր գործի մեջ»:
 
Քաղաքը հենց անծանոթ մարդկանց կապ ու հաղորդակցություն է, փոխմտածում՝ զույգ նշանակությունների հանդիպման վայր: Քաղաքն ինքնին չունի պատկանելություն, այն գոյանում է մշակութային, սոցիալական երկխոսությունից, և առնվազն աննորմալ է, երբ որևէ քաղաքում կիտվում է բացառապես նույն էթնիկ հանրույթի միատարր զանգվածը: Քաղաքը բոլորինն է և կոչված է մուտք և համակեցություն ապահովել բոլորի համար: Եվ ինչու է 2800-ամյակի շեմը թակող Երևանը հռչակվել միայն հայության մայրաքաղաք: Կարելի է կարծել՝ մեծ հոբելյանին ընդառաջ ԴՆԹ անալիզ են վերցրել բոլոր քաղաքացիներից, և ով չի հաղթահարել արմենոիդ մարդաբանական տիպը` քաղաքը լքելու ուլտիմատում է ստանում:

Բայց ազգային ազատագրական պատերազմից արդեն քառորդ դար աչք չբացող և մանավանդ՝ ցեղասպանությունից հառնած փյունիկին մի օր կարող են չէ՞ հարցնել՝ եթե դու այդքան արդար ու լավն ես, ապա ինչո՞ւ են բոլորը քեզ լքում: Ով կարող է բացառել, որ մեկի ձեռքը չի ընկնի օրինակ՝ Երևանի բնակչության ազգային կազմի մասին այս փաստաթուղթը.

1970 թ.-ի մարդահամարի տվյալներ

1. հայեր` 738,05 հզր (Երևանի բնակչության 95,21 %-ը),

2. ռուսներ` 21,8 հզր (2,81 %),

3. եզդիներ և քրդեր` 3,8 հզր (0,49 %),

4. ադրբեջանցիներ` 2,72 հզր (0,35 %),

5. ուկրաինացիներ` 2,64 հզր (0,34 %),

6. հույներ` 0,9 հզր (0,12 %),

7. հրեաներ` 0,63 հզր (0,08 %),

8. ասորիներ` 0,59 հզր (0,08 %),

9. վրացիներ` 0,38 հզր (0,05 %),

10. այլ ազգություններ (բելառուսներ, լեհեր)` 3,52 հզր (0,46 %):

1989թ.

1. հայեր` 1,18 մլն (Երևանի բնակչության 96,8 %-ը),

2. ռուսներ` 22,2 հզր (1,82 %),

3. եզդիներ և քրդեր` 7,1 հզր (0,58 %),

4. ուկրաինացիներ` 3,8 հզր (0,31 %),

5. հույներ` 1 հզր (0,08 %),

6. հրեաներ` 0,6 հզր (0,05 %),

7. ասորիներ` 0,5 հզր (0,04 %),

8. վրացիներ` 0,4 հզր (0,03 %),

9. բելառուսներ` 0,4 հզր (0,03 %),

10. լեհեր` 0,2 հզր (0,02 %),

11. այլ ազգություններ` մոտ 3 հզր (0,24 %):

Վերջին՝ 2011թ.-ի մարդահամարով՝ երևանցիների շուրջ 98,7%-ը հայեր են: Մեկնաբանություններն, իհարկե, ավելորդ չեն, բայց թողնում եմ ձեզ:

Ինչ է սրճարանը

Գյուղի ու քաղաքի տարբերություններից մեկն էլ այն է, որ քաղաքում երբեք չես կարող մարդկային հարաբերությունները կարգավորել ազգային, ցեղական ավանդույթներով կամ ասենք՝ կրոնական հավատալիքներով. քաղաքն առաջնորդվում է բացառապես օրենքներով: Եվ այնտեղ, ուր օրենքը չի գործում, կամ էլ գործում է տեղ-տեղ և ընտրողաբար, այդ քաղաքին անգամ գիլկապի աղոթքը չի փրկի: Հո չես կարող կանչել՝ ալալոս, գալալոս, գելը կապեմ երկու բթով, քաղցր կաթով, Սուրբ Սարգսի ձիու քարով, մեկ էլ հո՛պ, գելի ատամ հանես ու խրես պրոֆեսիոնալ կոռուպցիոների կամ որևէ այլ ավազակի կոկորդը: Օրենքը հենց այն է, որ ջնջում է անտառի կանոնադրությունը, ջնջում է բիլակը և չի թողնում, որ ուժի ավելցուկ գոյանա: Որովհետև ուժի ավելցուկը հենց պատերազմն է: Քաղաքից է փչում պատերազմը: Երբ անհարկի ուժ է կուտակվում գեղցիների և քաղքենիների ձեռքին՝ փչանում է քաղաքը և այլևս չի կարողանում հավասարեցնել բոլորի իրավունքները, չի կարողանում համաչափ երջանկություն, հարմարավետություն և հաճույք արտադրել, Երևանի սլենգով ասած՝ շողուլի բերել խաղաղությունը՝ բնականոն կյանքը:

Վերնիսաժում սուվենիրներ վաճառող խեցեգործն ինձ լավ ձեռ առավ.

-Քուր, կարո՞ղ ա ուզում ես էս մեռած քաղաքը հոգեդարձ անես:

-Հեչ հույս չկա՞:

-Եսի՞մ, կարա՞ս մի միլիոնի չափ կիսլարոդի բալոն բաժանես:

-Հիմա ուզում ես ասես՝ ես ու դու արդեն մեռել ենք, բայց վրաներս խաբար չկա՞:

-Տո բա ինչ ենք արել, որ չենք մեռել. էն օրը, որ «Պոպլավոկը», «Սկվազնյաչոկը» վարի տվին՝ էդ օրը ռաբիզը «վերխ վերցրեց» ու էս քաղաքը հում-հում կերավ: Մեր վախտ ռաբիսն ու զբրոդը մենակ քաղաքի զուգարանների կողքն էր իրան լավ զգում, մեկ-մեկ էլ ոտի վրա կարար «պերոժնի» ուտեր Ռիփսիկի մոտ: Ռիփսիկը գիտե՞ս ով ա:

-Ոնց չգիտեմ, «Կազիրյոկի տիրուհին»:

-Հա, տիրուհին լավ ասիր, օղորմի հոգուն, բոլորիս մերություն էր անում: Որ տեսներ արդեն խմած ես, վերջ, շան լափը կթափեր գլխիդ ու հազար ռուբլի էլ տայիր, մի բաժակ խմելու բան չէր տա: Մեկ էլ գավառից քաղաք եկած ջահելությունն էր իրեն զուսպ պահում: Գիտեին, որ ավանգարդը քաղաքի երիտասարդությունն ա, ու ամեն ինչ անում էին, որ մեզնից բան սովորեն, իմանան՝ ինչ կարդան, ինչ երաժշտություն լսեն, ինչ հագնեն, ինչ չհագնեն: Իսկ հիմա լրիվ ոտուգլուխ արին, հիմա քաղաքը ոտերով ա մտածում, հասկանո՞ւմ ես, դրա համար էլ ասում եմ՝ մեռել ա, բա դրան Էրևանի սիրտը կդիմանա՞ր: 

Չէր դիմանա՝ ինքն իր հարցին պատասխանեց Դավիթ խեցեգործը: Չհակաճառեցի, մանավանդ որ ահագին ճշմարտություն կար ասվածի մեջ: Անգամ մտքումս ցնծացի, որ բոլոր հոռետեսները չէ, որ արտագաղթել են՝ քաղաքը թողնելով աննկուն ու միշտ բաշարող լավատեսներին: Դավիթը մի քիչ մուննաթով, բայց, այնուամենայնիվ, ահագին խամուխոպան հերկեց գլխիցս՝ պատմելով հին Երևանի հայտնի սրճարանների «ուստավի», «դեդավշինայի» և անգամ՝ «դրես կոդի» մասին: Հենց այդ սրճարաններում է, փաստորեն, եփվել 88-ի հեղափոխությունը, այնինչ Սովետի ագիտպրոպը նրա օրորոցը բոլորովին այլ տեղ էր փնտրում: Եվ ուրեմն հարց՝ ի՞նչ է սրճարանը:

Սա հեշտ հարց չէ: Տեսնելով, թե երբեմնի սրճարաններն ինչ էնտուզիազմով են վերապրոֆիլավորվում խորտկարանների և ճաշարանների՝ հանդգնում եմ ասել, որ շատերը չգիտեն հարցի պատասխանը: Բայց ցավն այն է, որ կատարյալ ապուշի տպավորություն կթողնի լրագրողը, եթե մոտենա որևէ մեկի և ուղիղ հարցնի՝ ներեցեք, ի՞նչ է սրճարանը: Մյուս կողմից էլ՝ պարզունակ թվացող այս հարցն ինչքան գետնի վրա է, այդքան էլ՝ գետնի տակ: Չգիտեմ, կհամաձայնե՞ք ինձ հետ, թե ոչ, բայց իմ սահմանումը սա է. սրճարանը հրապարակախոսություն է, ավելի պարզ՝ հանրային պառլամենտ, ուր քաղաքացիները հրապարակում են իրենց մտքերն ու գաղափարները, նորություններն ու բամբասանքները: Սրճարանը քաղաքի փիլիսոփայությունն է, նրան է վերապահված իրականացնել քաղաքի գաղափարական հաղորդակցությունը: Հանրային այս տարածությունը ոչ միայն հարցուպատասխանի, սուր բանավեճերի քաղաքական հարթակ է, այլև այն ցատկահարթակը, որտեղից գաղափարական արտադրանքը նետվում է դեպի հրապարակներ: Սրճարանն է պատրաստում պայքարի հրապարակը՝ այստեղ ծեծվում, մշակվում է հանրային մարմինը, որ հրապարակում չվերածվի «թնդանոթի մսի»: Իհարկե, սա ամենևին չի նշանակում, թե սրճարան այցելող յուրաքանչյուր մեկը պետական հեղաշրջման թաքուն նպատակադրում պիտի ունենա: Հակառակ դեպքում, քաղաքների երեսից վաղուց սրբված կլինեին բոլոր սրճարանները: Բայց չես էլ ասի, թե իսկական սրճարանը մի շատ անմեղ գոյություն է, և նրա գլխավոր ուղերձը հենց հեղափոխությունը չէ: Այնտեղ, ուր կա երկխոսություն, դա արդեն հեղափոխության փորձ է: Իսկ սրճարանը գտնված վայր է ոչ միայն երկխոսության համար, այլև փոխազդեցություն է, ցույց: Սրճարանը մի քանի անգամ ավելի շատ քաղաքականություն կարող է արտադրել, քան՝ հրապարակը, որովհետև հրապարակը թամաշա է ընդամենը, և չունի սրճարանի բազմազան գործիքակազմը: Հրապարակը վեճ է, իսկ սրճարանը՝ զրույց: Ահա այն ամենը, ինչ կուզեի ձեզ ասել սրճարանների, ավելի ճիշտ՝ հեղափոխության, իսկ առավել ստույգ՝ մշակութային հեղափոխության մասին:

Շարունակելի
Հ.Գ.- «Զգացմունքների վավերագրություն» ակնարկի նախորդ գլուխները փնտրեք այս հղումներով՝ Ա տեքստ և Բ տեքստ, Գ տեքստ , Դ տեքստ


ՎԱՐԴուհի Սիմոնյան