Ինչով է հիշվելու Արթուր Չիլինգարովը. Коммерсантъ-ը ֆոտոշարքով ներկայացրել է հայ անվանի բևեռախույզի կյանքի ուշագրավ դրվագները

13:41 • 03.06.24

Հունիսի 1-ին մահացել է ՌԴ Պետդումայի պատգամավոր, բևեռախույզ, ԽՍՀՄ, ՌԴ հերոս Արթուր Չիլինգարովը. նա 84 տարեկան էր։ Այս կապակցությամբ Коммерсантъ պարբերականը հրապարակել է ծավալուն ֆոտոշարք՝ պատմելով, թե ինչով է հիշվելու ականավոր գործիչը:

Արթուր Նիկոլայի Չիլինգարովը ծնվել է 1939 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Լենինգրադում (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ)։ Հայրը՝ Նիկոլայ Չիլինգարյանը, աշխատել է Բոլշևիկների համամիութենական կոմկուսի Լենինգրադի մարզկոմի և քաղկոմի առաջին քարտուղար Պյոտր Պոպկովի օգնական, զբաղվել քաղաքաշինության հարցերով։ Որդու ծնվելուց մի քանի տարի անց նա ենթարկվել է բռնաճնշումների։ Դրա հետևանքով Չիլինգարովը մեծացել է մոր՝ Կիրայի և խորթ հոր՝ Պավել Բելոստոցկու հետ։

Чилингаров Артур Николаевич родился 25 сентября 1939 года в Ленинграде (ныне — Санкт-Петербург). Его отец Николай Чилингарян работал помощником первого секретаря Ленинградского обкома и горкома ВКП(б) Петра Попкова, занимался вопросами градостроительства. Через несколько лет после рождения сына его репрессировали. В итоге Чилингаров рос вместе с матерью Кирой (на фото) и отчимом Павлом Белостоцким

Դպրոցից հետո Արթուր Չիլինգարովը սկզբում աշխատել է Օրջոնիկիձեի Բալթյան նավաշինարանում որպես մոնտաժող, իսկ բարձրագույն կրթության դիպլոմը ստացել է միայն 1963 թվականին։ Ավարտել է ծովակալ Մակարովի անվան Լենինգրադի բարձրագույն ծովային ճարտարագիտական դպրոցի Արկտիկական ֆակուլտետը (այժմ՝ Ծովային և գետային նավատորմի պետական համալսարան) ինժեներ-օվկիանոսագետ որակավորմամբ։

После школы Артур Чилингаров сначала работал слесарем-монтажником на Балтийском судостроительном заводе имени Орджоникидзе, а диплом о высшем образовании получил только в 1963-м. Он окончил арктический факультет Ленинградского высшего инженерного морского училища имени адмирала Макарова (ныне — Государственный университет морского и речного флота) по специальности «инженер-океанолог»

«Լենինգրադում հյուսիսի թեման ավելի բարձր է հնչում, քան այլուր։ Լենինգրադը Արկտիկայի դարպասն է», - մի առիթով նշել է բևեռախույզը:

Լուսանկարում՝ Արթուր Չիլինգարովը «Միխայիլ Սոմով» հետազոտական նավի փրկարարական խմբի հանդիպմանը, հոկտեմբեր 1985 թ.

«В Ленинграде тема Севера звучит громче, чем где-нибудь еще. Ленинград — это ворота в Арктику» <br> На фото: Артур Чилингаров на совещании группы спасения научно-исследовательского судна «Михаил Сомов», октябрь 1985 года

1963-1965 թվականներին աշխատել է Տիկսի (Յակուտիա) գյուղի Արկտիկայի հետազոտական աստղադիտարանում որպես հիդրոլոգ ինժեներ։ Այդ ժամանակ նա սկսել է լրջորեն ուսումնասիրել Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսը։

Լուսանկարում՝ Արթուր Չիլինգարովը միջուկային «Սիբիր» սառցահատի վրա, 1987 թվականի հունիս

С 1963 по 1965 годы работал инженером-гидрологом Арктической научно-исследовательской обсерватории в поселке Тикси (Якутия). В это время всерьез занялся изучением Северного Ледовитого океана, возможностью там круглогодичного судоходства  <br> На фото: Артур Чилингаров на атомном ледоколе «Сибирь», июнь 1987 года

«Երբ ինձ տալիս են ստանդարտ հարցը՝ ի՞նչն է քեզ դուր եկել հյուսիսում, առանց վարանելու պատասխանում եմ՝ ամեն ինչ», - նշել է Չիլինգարովը։

Լուսանկարում՝ Արթուր Չիլինգարով (կենտրոնում) Կարմիր հրապարակում, նոյեմբեր 1985թ

«Когда мне задают стандартный вопрос: "Что тебе понравилось на Севере?" — я, не колеблясь, отвечаю: "Все"» <br> На фото: Артур Чилингаров ( в центре) на Красной площади, ноябрь 1985 года

1969-1974 թվականներին աշխատել է «Հյուսիս 21», «Հյուսիս 25» և «Հյուսիս 26» բարձրադիր օդային արշավախմբերի ղեկավարի տեղակալ։ Հետագայում նա ինքն է ղեկավարել «Հյուսիսային բևեռ 19» դրիֆտային կայանը և «Բելինգշաուզեն» անտարկտիկական կայանը:

Լուսանկարում՝ Արթուր Չիլինգարովը «Դինամո» մարզադաշտում ընկերական ֆուտբոլային խաղում, 1995 թվականի հուլիս

В 1969-1974 годы работал замначальника высокоширотных воздушных экспедиций «Север — 21», «Север — 25» и «Север — 26». Позже сам руководил дрейфующей станцией «Северный полюс — 19» и антарктической станцией «Беллинсгаузен» <br> На фото: Артур Чилингаров на товарищеском футбольном матче на стадионе «Динамо», июль 1995 года

«Ես չեմ նախանձում քաղաքի հարմարավետությանը. ինչո՞ւ են մարդիկ այդքան շատ ձգտում դեպի նյութականը: Ի վերջո, իրերը դեռ կյանք չեն», - նշել է նա։

Լուսանկարում՝ Արթուր Չիլինգարովը Մոսկվայի քաղաքապետ Յուրի Լուժկովի հետ, 2001թ.

«Городскому комфорту я не завидую. С чего у людей появилась такая тяга к вещам? Ведь вещи — это еще не жизнь» <br> На фото: Артур Чилингаров вместе с мэром Москвы Юрием Лужковым (слева), апрель 2001 года

1974-1992 թվականներին աշխատել է ԽՍՀՄ հիդրոօդերևութաբանության և շրջակա միջավայրի վերահսկողության պետական կոմիտեում (ԽՍՀՄ Գոսկոմհիդրոմետ)՝ բարձր պաշտոններում։ Միևնույն ժամանակ, նա գլխավորել է արշավախումբը դեպի Հյուսիսային բևեռ «Սիբիր» միջուկային սառցահատով և անդրմայրցամաքային թռիչքն Իլ-76-ով դեպի Անտարկտիկա (լուսանկարում), ստացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակ՝ արագության վրա բեռնման և բեռնաթափման մեթոդի համար։ 

С 1974 по 1992 годы работал на высоких должностях в Государственном комитете СССР по гидрометеорологии и контролю природной среды (Госкомгидромет СССР). Параллельно руководил экспедицией к Северному полюсу на атомоходе «Сибирь» и трансконтинентальным перелетом на Ил-76 до Антарктиды (на фото), получил Госпремию СССР за метод погрузки и разгрузки на ледовый припай Ямала

«Կարծում եմ, որ ցանկացած արշավանք, անկախ նրանից, թե ինչ արդյունքներ է բերում, պետք է համարել անհաջող, եթե առնվազն մեկ մարդ զոհվի», - նշել է Չիլինգարովը:

«Считаю, что любую экспедицию, какие бы она ни дала результаты, следует считать неудачной, если погиб хотя бы один человек» <br> На фото слева направо: глава ЯНАО Юрий Неелов, премьер-министр России Михаил Касьянов (признан в России иностранным агентом) и Артур Чилингаров в музее под открытым небом в поселке Горно-Князевске, ноябрь 2003 года

1985 թվականին նա ղեկավարել է արշավախումբ՝ փրկելու «Միխայիլ Սոմով» հետազոտական նավը, որն արգելափակվել էր սառույցի մեջ։ 1986 թվականի փետրվարին այս օպերացիան ղեկավարելու համար Արթուր Չիլինգարովին շնորհվել է Խորհրդային Միության հերոսի կոչում:

В 1985-м возглавил экспедицию по спасению научно-исследовательского судна «Михаил Сомов», которое попало в ледовый плен. В феврале 1986 года за руководство этой операцией Артуру Чилингарову присвоили звание Героя Советского Союза

«Մենք հիվանդ ենք Արկտիկայով: Եվ եթե երբեմն հեռանում ենք այնտեղից, մենք վերադառնում ենք, քանի որ չենք կարող ամբողջությամբ հրաժարվել դրանից», - ասել է նա:

Լուսանկարում՝ Արթուր Չիլինգարովը և երգչուհի Լայմա Վայկուլեն, 2002 թվականի փետրվար

«Мы больны Арктикой. И если мы покидаем ее иногда, то все равно возвращаемся, ибо совсем от нее уже не уйти» <br> На фото: Артур Чилингаров и певица Лайма Вайкуле, февраль 2002 года

1986 թվականին Արթուր Չիլինգարովը դարձել է Չեռնոբիլի ատոմակայանում տեղի ունեցած վթարի հետևանքները վերացնողներից մեկը:

В 1986-м Артур Чилингаров стал одним из ликвидаторов последствий аварии на Чернобыльской АЭС

1990-ականներից սկսել է զբաղվել քաղաքականությամբ։ Եղել է ՌՍՖՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահ Ռուսլան Խասբուլատովի խորհրդական Արկտիկայի և Անտարկտիկայի խնդիրների գծով, այնուհետ ընտրվել է I-V և VII-VIII գումարումների Ռուսաստանի Պետական դումայի պատգամավոր։ 2011-ից 2014 թվականներին Տուլայի շրջանի սենատոր է եղել:

С 1990-е годов занялся политикой. Был советником председателя Верховного Совета РСФСР Руслана Хасбулатова по проблемам Арктики и Антарктики, а затем избрался депутатом Госдумы России I-V и VII-VIII созывов. С 2011 по 2014 годы — сенатор от Тульской области

Որպես խորհրդարանական՝ Չիլինգարովը շարունակել է կազմակերպել և ղեկավարել բևեռային արշավախմբեր։ 1999 թվականին նա ղեկավարել է Մի-26 բազմաֆունկցիոնալ ուղղաթիռի ծայրահեղ երկար թռիչքը։ 2007 թվականի հունվարին նա ԱԴԾ-ի ղեկավար Նիկոլայ Պատրուշևի և նրա տեղակալ Վլադիմիր Պրոնիչևի հետ վայրէջք է կատարել Հարավային բևեռի տարածքում Մի-8 ուղղաթիռներով։

Будучи парламентарием, господин Чилингаров продолжал организовывать и возглавлять полярные экспедиции. В 1999-м он руководил сверхдальним перелетом многоцелевого вертолета Ми-26. В январе 2007 года приземлился с главой ФСБ Николаем Патрушевым и его заместителем Владимиром Проничевым в районе Южного полюса на вертолетах Ми-8

2007 թվականի ամռանը «Ակադեմիկ Ֆյոդորով» նավի վրա ղեկավարել է «Արկտիկա 2007» բևեռային արշավախումբը, որի ընթացքում «Միր 1» և «Միր 2» խորջրյա մեքենաներն առաջին անգամ հասել են Հյուսիսային բևեռի աշխարհագրական կետում Հյուսիսային բևեռի Սառուցյալ օվկիանոսի հատակը: Այս արշավախմբի ընթացքում Չիլինգարովը ներքևում թողել է Ռուսաստանի տիտանային դրոշը և ուղերձ՝ գալիք սերունդներին։ Արդյունքում նա ստացել է Ռուսաստանի հերոսի կոչում:

Летом 2007 года руководил высокоширотной полярной экспедицией «Арктика —2007» на судне «Академик Федоров», в ходе которой глубоководные аппараты «Мир — 1» и «Мир — 2» впервые достигли дна Северного Ледовитого океана в географической точке Северного полюса. В ходе этой экспедиции господин Чилингаров оставил на дне титановый флаг России и послание грядущим поколениям. По ее итогам он получил звание Героя России

2011 թվականի ապրիլին Արթուր Չիլինգարովը գլխավորել է արշավախումբը դեպի Ռուսաստանի Հեռավորարևելյան ափ և ուսումնասիրել «Ֆուկուսիմա 1» ատոմակայանի վթարի հետևանքները տարածաշրջանի բուսական և կենդանական աշխարհի համար։

В апреле 2011 года Артур Чилингаров возглавлял экспедицию на дальневосточное побережье России, которая изучала последствия аварии на АЭС «Фукусима — 1» для флоры и фауны региона

«Նախքան Սառուցյալ օվկիանոսի հատակն իջնելը, կյանքումս առաջին անգամ կտակ գրեցի», - պատմել է նա։

Լուսանկարում՝ Արթուր Չիլինգարովը Աստվածահայտնության լոգանքի ժամանակ, 2011 թվականի հունվար

«Прежде чем спуститься на дно Северного Ледовитого океана, я впервые в жизни написал завещание» <br> На фото: Артур Чилингаров во время купаний на Крещение, январь 2011 года

Նա եղել է Ռուսաստանի աշխարհագրական ընկերության առաջին փոխնախագահը և Ռուսաստանի նախագահի հատուկ ներկայացուցիչը Արկտիկայի և Անտարկտիկայի միջազգային համագործակցության հարցերով։

Լուսանկարում՝ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը  և Արթուր Չիլինգարովը Ֆիննական ծոցում գտնվող Գոգլանդ կղզի կատարած այցի ժամանակ, 2013թ.

Был первым вице-президентом Русского географического общества и специальным представителем президента России по международному сотрудничеству в Арктике и Антарктике <br> На фото: президент России Владимир Путин (в центре) и Артур Чилингаров (слева) во время посещения острова Гогланд в Финском заливе, июль 2013 года

2013 թվականի հոկտեմբերին Սոչիի ձմեռային խաղերի նախօրեին օլիմպիական կրակի փոխանցումավազքի ժամանակ Օլիմպիական ջահը վառվել է Հյուսիսային բևեռում։

В октябре 2013 года во время эстафеты олимпийского огня в преддверии зимних игр в Сочи зажег олимпийский факел на Северном полюсе

Տարիների ընթացքում Արթուր Չիլինգարովը գրել է առնվազն 50 գիրք և գիտական աշխատություն, այդ թվում՝ «Մտորումներ ռուսական հյուսիսի մասին» և «Էսսեներ Արկտիկայի աշխարհագրության մասին»։ Դարձել է Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, Ռուսաստանի վաստակավոր օդերևութաբան և աշխարհագրագետ:

Լուսանկարում՝ Արթուր Չիլինգարով Ռուսական աշխարհագրական ընկերության կենտրոնակայանում, 2015 թվականի հոկտեմբեր

 За годы работы Артур Чилингаров написал не менее 50 книг и научных публикаций, в том числе «Размышления о российском Севере» и «Очерки по географии Арктики». Стал членом-корреспондентом Российской академии наук, заслуженным метеорологом и географом России <br> На фото: Артур Чилингаров (справа) в штаб-квартире Русского географического общества, октябрь 2015 года

«Շատ կարևոր է հայրենասիրական դաստիարակությունը։ Բայց ամենակարևորն այն է, որ այս գործընթացում գլխավորը ոչ թե խոսքը, այլ գործը լինի», - նշել է նա։

Լուսանկարում՝ ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը և Արթուր Չիլինգարովը Կրեմլում պետական մրցանակների հանձնման արարողության ժամանակ, 2019 թվականի նոյեմբեր

«Патриотическое воспитание очень важно. Но самое важное при этом, чтобы не слова, а дела были главным в этом процессе» <br> На фото: президент России Владимир Путин и Артур Чилингаров на церемонии вручения государственных наград в Кремле, ноябрь 2019 года

1 июня 2024 года полярный исследователь Артур Чилингаров скончался в возрасте 84 лет после продолжительной болезни